وصله پینه

میل صرفا به خاطر هاریت ، قبل و بعد از ازدواج با او ، رابطه ی خود را با غالب دوستان نزدیک ، و حتی  خانواده اش قطع کرد. چنین می نماید که هاریت در قلب میل از همان احترامی بر خوردار بود که میل برای پدرش قائل بود ، احترامی که در عمق وجودش جک شده بود .میل گفته است که در هاریت محاسنی جمع شده بود که همه ی افراد دیگری که او را می  شناخت ، اگر هر کدام یکی از ان ها را می داشت خوشبخت به شمار می آمد ؛ دقت تحلیلی ، فصاحت و بلاغت ، بیزاری  از خرافات ، سخاوتمندی بی حد و مرز ، شعور ، شوخ طبعی ، احساس و عاطفه ، جذابیت و زیبایی بکجا در او جمع آمده بود . میل هاریت را نه تنها الهام دهنده ، بلکه در برخی موارد خالق بهترین اندیشه هایی می داند که در اثار او آمده است . برخی از شارحان آرای میل اعتقاد دارند که او در ستایش از نبوغ و تاثیر هاریت را اغراق پیموده است ؛ اما برخی دیگر ، از جمله مایکل پک ، برجسته ترین زندگینامه نویس او ، اعتقاد دارد که میل دین خود را به هاریت دست کم هم گرفته است . هاریت در کتاب  نظام منطق ، که میل اندکی بعد از  آشنایی با او نگارش ان را آغاز کرد ، چندان سهمی ندارد و شاید فقط شوق نوشتن را در میل دامن زده است ؛ اما چنین می نماید که از آن پس هاریت در نوشته های میل سهمی بزرگ یافته است ، زیرا آن دو همواره با هم بحث می کردند و طرح ریزی و بازبینی مطالب را با کمک هم به انجام می رساندند . تفاوت هایی که در چاپ اول و دوم اصول اقتصاد سیاسی به چشم می خورد ظاهرا همگی بر عهده ی هاریت است . و خود میل درباره ی کتاب در آزادی ،

که سومین کتاب مهم اوست ، چنین گفته است : " این کتاب بیش از هر اثر دیگری که نام من را بر خود دارد به معنای صریح و دقیق کلمه محصول مشترک ماست " و " احتمالا بیش از دیگر نوشته های من ماندگار خواهد بود ... زیرا تلفیق ذهن من و او این کتاب را به متنی  فلسفی درباره ی حقیقتی واحد تبدیل کرده است."

هاریت در سال 1865 در اثر بیماری سل درگذشت ، و میل تسلیم خرافات شد و برای او مقبره ای بسیار گران قیمت از سنگ مرمر ساخت و بر آن جمله هایی مبالغه آمیز در ستایش او نگاشت . میل در اوینیون کلبه ای خرید تا بتواند هر روز بر آرامگاه هاریت حاضر شود .؛ و سرانجام در کنار او به خاک سپرده شد .

پس از مرگ هاریت ، میل به نوشتن ادامه داد  و آثاری در سیاست و اخلاق و حقوق زنان پدید آورد، که مهمترین آنها عبارتست از : رساله هایی درباره ی اصلاح نظام پارلمانی ، بررسی فلسفه ی ویلیام همیلتون ، سودگرایی ( که در آن نگرش صرفا کمی بنتام به لذت نفی می شود و به جای آن نگرشی کیفی اختیار می شود)، و آثاری در دفاع کمپانی هند شرقی به کار مشغول بود ونشریه ی لندن ریویو را ( که بزودی با نشریه ی پدر او ، به نام وست مینستر ریویو  ادغام شد ) بنیادگذاشت و به مدت پنج سال  سر دبیری آن را بر عهده داشت . در سال 1865 او با اکراه پذیرفت که نامزد نمایندگی پارلمانی  شود ؛ و یکی از حامیان اظهار داشت که با طرح ها و نظراتی که او دارد حتی خداوند نیز نمی تواند به او کمک کند ! در یکی از گردهمایی های انتخاباتی هنگامی که او در مقابل حضار ، که بخش اعظمشان را کارگردان تشکیل می دادند ، اعلام داشت که از حق رای زنان حماین می کند .  صدای خنده ی جمعیت بلند شد اما وقتی حضار  صداقت و حرارت او را دیدند بتدریج آرام شدند . سپس یکی از مخالفان او پلاکاردی را به جمعیت نشان داد که بر روی آن از رساله ی تاملاتی درباره ی اصلاح پارلمانی چنین نقل شده بود : " نجیب زادگان انگلستان دروغ نمی گویند ، اما کارگران انگلستان عموما دورغ می گویند – هر چند که بر خلاف کارگران برخی کشورهای  دیگر از این کار خود شرمنده اند . " آیا واقعا او چنین جمله ای در کناب خود آورده بود ؟ میل بدون ذره ای تردید و بی درنگ پاسخ داد : " بله " و جمعیت به خاطر صداقت و صراخت او به شدت تشویقش کرد .  او با اختلاف صدها رای بر رقیب محافظه کار خود پیروز شد  وبه عضویت پارلمان درآمد و سه سال تمام سر سختانه از آرمان هایی دفاع کرد که  " هیچ کس دیگر نمی توانست از عهده ی دفاع از آنها برآید ، چون یا بسیار مترقیانه بودند  و یا بسیار ناخوشایند . " او با حکم اعدام بشدت مخالفت می ورزید ؛ و معتقد بود که حاکم جامائیکا باید به خاطر رفتار وحشیانه اش در مقابل شورشیان سیاهپوست تحت تعقیب قرار گیرد . افزون بر این ، او از اصلاحات ارضی در ایرلند ، و حقوق مدنی فواحش ، و حق رای زنان و بخش اعظم طبقه ی کارگر حمایت می کرد . در هنگام عضویت او در پارلمان ، در سال 1867 دومین " قانون اصلاح انتخابات " به تصویب رسید  و به 58 در صد از مردانی که در هر حوزه ی انتخابیه می زیستند حق رای داده شد . و به این ترتیب تعداد رای دهندگان به دو میلیون افزایش یافت . گذشته از همه ی این ها ، در نتیجه ی تلاش های میل بود که حق رای زنان به  مسئله ای جدی تبدیل شد . او در سن شصت سالگی در گذشت ؛ و آخرین کلماتی که بر زبان آورد چنین بود : " تو می دانی که من کارم را انجام داده ام . " میل خود را فردی نشان می داد که بدون اعتقاد به مذهب پرورش یافته است و می کوشید نمونه ی جالب توجهی از چنین افرادی باشد . او براستی نمونه ای تحسین بر انگیز از تقدس غیر مذهبی را به نمایش می گذاشت .

اینک به معرفی اثری می پردازیم که جان استوارت میل در دفاع از حقوق زنان نگاشته است .

 انقیاد زنان  (1869 )

به اعتقاد میل ، دور از انتظار نیست که شخصی مانند آگوست کنت که به برتری مردان بر زنان اعتقاد داشت به استبداد و خودکامگی گرایش یابد ؛ و آگوست کنت کسی است که زمانی میل او را به دیده ی تحسین می نگریست لیکن میل ، بر خلاف آگوست کنت ، از روزگار جوانی و حتی پیش از آشنایی با هاریت تیلور ، از حامیان پر شور حقوق زنان بود . هنگامی که او هیجده سال بیشتر نداشت ، نخستین نوشته ی فمینیستی خود را در نشریه ی وست مینستر ریویو به چاپ رساند و به تبعیض میان زن و مرد سخت حمله کرد . اما بعد آشنایی با هاریت بود که میل مسئله زنان را اولویت قرار داد و آن را مهمترین مسئله ای دانست که در عرصه ی امور عملی مطرح است او و نا دختری اش " انجمن ملی حق رای " را بنیان گذاشتند ، و خود او در 1866 از پارلمان در خواست کرد که به زنان حق رای داده شود ؛ و در یک نطق مشهور پارلمانی پیشنهاد کرد تا در قانونی که دیزریلی (دیسرائلی ) در سال 1867 به مجلس برده بود ، به جای کلمه ی "مرد " از کلمه ی "شخص " استفاده شود . او در بحث های پارلمانی خود از استدلال هایی سود می جست که در انقیاد زنان آورده بود ، زیرا میل هر چند این رساله را یک سال پس از ترک پارلمان منتشر ساخت ، اما آن را چهار سال پیش از ورود به پارلمان نگاشته بود .

میل اعتقاد داشت که اکنون تبعیض میان زن ومرد " به یکی از بزرگترین موانع پیشرفت بشر تبدیل شده است"

تلاش برای تغییر این وضعیت با مقاومتی بسیار سخت روبه رو می شود ، زیرا تعنقاد به فرودستی زنان نه بر عقل و خرد ، که بر عواطف و احساسات متکی است ؛  و از همین رو ، اگر با استدلال منطقی به نفی آن بپردازیم باز هم اعتبار آن در نزد پیروانش کاستی نمی گیرد ، زیرا انان گمتن می کنند که (( عواطفشان بر بنیادی استوار شده که از بحث و استدلال بر کنار است )) ، و در چنین وضعیتی احساسات به سهولت خلاهایی را که در منطق وجود دارد پر می کند . میل در مقابل استدلال متکی بر فهم همگانی می ایستد  و می گوید نظام کنونی که مبتنی بر فرودست بودن زنان است ، صرفا بر نظریه ای بنیاد گرفته که درستی آن به اثبات نرسیده است ، زیرا هیچ گاه نمومنه های دیگری از سازمان بندی اجتماعی عملا در عرصه ی اجتماع حاکم نبوده است تا از رهگذر مقایسه دریابیم که کدام یک به خیر و صلاح مردم نزدیک تر است . اما همین نظریه نیز محصول تفکر و تامل و فرضیه پردازی نیست ، بلکه صرفا نمونه ایست که به وضوح نشان می دهدد چگونه قوانین وضیعت موجود را تقدس می بخشند . در روزگار کهن ، ضعف جسمانی زنان آنها را در اسارت مردان قرار می داد ؛ و مردان این نوع اسارت را وجهه ای قانونی بخشیده بودند . اما اکنون ، در حالی که بردگی مردان الغا گردیده ، بردگی زنان که در همه جا رواج دارد ، برنیفتاده ، بلکه فقط تعدیل شده است ؛ و در رابطه ی میان مردان و زنان هنوز همان قانون حقانیت قوی تر جاری است  زن در کلیسا عهد می کند که در همه چیز مطیع شوهرش باشد ، الا در تخطی از قانون .

اموال زن صرفا از آن شوهر است ، و شوهر از نظر قانون حتی می تواند به زن تجاوز کند . این واقعیت که غالب مردان از چینین قوانینی بهره نمی گیرند  ، از عیوب این قوانین نمی کاهد . افرادی که از نهادهای ارتجاعی ، مانند برده داری و حکومت استبدادی ، دفاع می کنند همواره از ما انتظار دارند که " چنین نهادهایی را در بهترین حالت در نظر آوریم  و آن گاه در باره شان قضاوت کنیم ؛ و تصویری که از این نهادها ترسیم می شود لطف و محبت از جانب فرادست ، و سپاسگذاری و تسلیم از جانب فرودست را نشان می دهد ؛ به بیان دیگر ، در یک سو صاحب قدرت خردمندی است که با تمام وجود می کوشد امور را در جهت منافع همه ی زیر دستان سامان دهد ، و در سوی دیگر زیر دستانی قرار دارند که با لبخند او را سپاس می گویند ... چه کسی تردید دارد که زندگی تحت حاکمیت مردی عادل و نیکخواه ممکن است موجب سعادت و نیکی و محبت بسیار گردد ؟ اما قوانین باید چنان تنظیم شوند که انسان ها ی بد را از خطا باز بدارند . "

استدلال دیگری که در نظر میل به همان اندازه ی استدلال قبل ریاکارانه می نماید ، این است که زنان با کمال میل به تسلط مردان بر خود رضایت می دهند ،  و موقعیت زنان با موقعیت دیگر طبقات فرودست متفاوت است زیرا زن از رهگذر عشق و محبت ، و نیز در غالب موارد از رهگذر فرزندان ، با فرمانروای خود پیوند می یابد . به اعتقاد میل ، کشش جنسی میان زن و مرد ، و ضعف جسمانی زن و تمایل مرد به اینکه زن را نه برای زور ، بلکه با میل و اراده ی خود او ، به اسارت در می آورد ، موجب شده است  که زنان همواره در فضایی آمیخته با تطمیع و تهدید به سر ببرند ؛ و در همان حال ، اخلاقیات و سنت های حاکم بر جامعه همواره نرمخویی و مطیع بودن زن را ترویج می کنند ، خصلت هایی که به جزئی جدایی ناپذیر از جذابیت جنسی زن تبدیل شده اند . اگر به زنان از کودکی نمی آموختند که تمایل خود را به مسائل غیر زنانه ، هم چون تحصیلات و فرصت های شغلی و حق رای سر کوب کنند ، بی تردید شمار زنانی که خواستار چنین امتیاز هایی بود بسیار بیشتر بود .

میل می پرسد چرا باید نیمی از نزاد بشر به صرف زن بودن ، که دست تقدیر آن را رقم می زند ، از امکانات اموزشی و حرفه ایی که در اختیار  مردان قرار دارد محروم بمانند ؟ دختر یا پسر بودن نباید در زندگی افراد نقشی تعیین کننده داشته باشد ، چنانکه سیاه یا سفید ، و عامی یا نجیب زاده بودن نیز . به اعتقاد میل ، اگر مردان واقعا برای برخی مشاغل مناسب تر از زنان هستند ، دیگر چه لزومی دارد که برای دور نگه داشتن زنان از چنین مشاغلی این همه قانون به تصویب برسد و به جامعه تلقین شود  که زنان از انجام فلان کار قاصرند . اگر زنان بنا به طبیعت خود از عهده ی برخی کار ها بر نمی آیند ، دیگر نیازی نیست که ان ها را از انجام  ان کار ها باز بداریم . آزادی و رقابت مشخص خواهد کرد که از عهده ی چه کسی چه کاری بر می آید .

میل نشان می دهد  که ادعای برخی کسان که می گویند زنان جنسی برترند  و باید از صحنه ی جدال و رقابت به دور باشند ، ادعای لغو و ظاهر فریب است . او می گوید کسانی که ادعا می کنند  که زنان برتر از مردان اند که بکلی با برخورد با زنان به عنوان افرادی شایسته مخالف اند . اگر چنین افرادی به آنچه می گویند از صمیم قلب اعتقاد دارند  چگونه می پذیرند که اطاعت  بهتر از بد تر کاملا طبیعی و مبتنی بر مصلحت است ؟ میل پاسخ به کسانی که ادعا می کنند . زنان " طبیعتا " پست تر از مردان اند  و " طبیعتا " برای رسیدگی به امور منزل مناسب اند ، با شود و حرارت بسیار می گویند  که ما به هیچ وجه نمی دانیم زنان " طبیعتا " چگونه هستند . " آنچه را امروز طبیعت زنانه می نامند ، چیزی  یکسره تصنعی است ، زیرا محصول سرکوب  در برخی جهات  و تشویق و ترغیب در جهاتی دیگر است " زنان به خاطر حرکت در مسیر خواست مردان ، چنان عواطف و احساساتشان  رشد یافته است ، که دیگر نمی توانیم بگوییم طبیعت واقعی انان چگونه است ؛ چنانکه " اگر نیمی از یک گیاه را در گلخانه  و نیمه ی دیگرش را در برف " قرار دهیم نمی توانیم طبیعت واقعی آن گیاه را تشخیص دهیم . اگر زنان از همان آزادی ها و آموزش هایی که در دسترس مردان است برخوردار شوند ، آن گاه تقریبا همه ی تفاوت ها ی ظاهری میان زن و مرد از میان خواهد رفت . و این وضعیت به نفع مردان نیز خواهد بود ، زیرا قدرت بیش از حد انسان را متکبر و خودپسند می سازد ؛ و تنها ازدواج میان انسان ها ی برابر و بر خوردار از شخصیت هایی مشابه است که به سعادت واقعی منجر می شود . میل مصرانه می گوید که محروم کردن زنان از " آزادی " که به همه ی انسان ها

 " کرامت " و " دلگرمی " می بخشد ، از یک سو توان زنان را برای دست یافتن به سعادت و رضایت خاطر می کاهد ، و از سوی دیگر نیمی از استعداد هایی را که در دسترس کل بشریت قرار دارند از رشد و شکوفایی باز می دارد .

البته نمی توانیم بگوییم که رساله ی  انقیاد زنان از هر لغزشی بر کنار است و در آن تناقض به چشم نمی خورد .